तान्त्रिकको शिक्षार्थी र हाम्रो भविष्य
सुधीर गौतम
मानव इतिहासमा केही कथाहरू यस्ता छन्, जसले आफ्नो समयलाई मात्र होइन, आउने पुस्ताहरूलाई पनि मार्गदर्शन गरिरहन्छन्। तिनीहरू केवल मनोरञ्जनका लागि जीवित रहँदैनन्; तिनीहरू मानव स्वभावका गहिरा सत्यहरूको वाहक बनेर रहन्छन्।
यस्तै एउटा कथा हो — जादूगरको शिक्षार्थी।
शिक्षार्थीले आफ्नो काम सजिलो बनाउन एउटा निर्जीव कुचोमा प्राण भरेर पानी बोक्ने आदेश दिन्छ। कुचोले न थकाइ मान्छ, न विश्राम माग्छ, न कुनै गुनासो गर्छ। शिक्षार्थी खुसी हुन्छ, आफूलाई दोहोरिने श्रमबाट मुक्त भएको ठान्छ।
तर समस्या त्यहीँ देखापर्छ। उसले कुचोलाई सुरु गर्न सिकाएको थियो, रोक्न सिकाएको थिएन। पानी थपिँदै जान्छ, अवस्था नियन्त्रणबाहिर जान्छ। कुचोलाई रोक्ने उसको हरेक प्रयासले समस्या झन् बढाउँछ। अन्ततः उसले सिर्जना गरेको शक्ति उसको नियन्त्रण क्षमताभन्दा ठूलो साबित हुन्छ।
यो कथाको शिक्षा कुचो दुष्ट थियो भन्ने होइन। समस्या शक्ति स्वयंमा पनि थिएन। समस्या त्यहाँ उत्पन्न भयो जहाँ सिर्जना गरिएको क्षमताले नियन्त्रण गर्ने क्षमतालाई उछिन्यो। र जब शिक्षार्थीले रोक्न खोज्यो, तब पनि उसलाई थाहा थिएन कहाँबाट सुरु गर्ने।
शताब्दीौँ पुरानो यो कथा आजको AI बहससँग आश्चर्यजनक रूपमा मेल खान्छ।
प्रत्येक परिवर्तनकारी प्रविधि दुई विपरीत कथाहरूसँग जन्मिन्छ।
पहिलो कथा आशाको हो। AI रोगको उपचार तीव्र बनाउनेछ, अनुसन्धानलाई दशकौँबाट वर्षहरूमा झार्नेछ। शिक्षकहरूलाई प्रत्येक विद्यार्थीका लागि व्यक्तिगत शिक्षा दिन सक्षम बनाउनेछ। किसानहरूलाई उत्पादन बढाउन, चिकित्सकहरूलाई रोग चाँडै पहिचान गर्न र सरकारहरूलाई सार्वजनिक सेवा सुधार्न सहयोग गर्नेछ।
दोस्रो कथा डरको हो। AI ले लाखौँ रोजगारी विस्थापित गर्नेछ, गलत सूचना उत्पादनलाई अभूतपूर्व बनाउनेछ, शक्ति थोरैको हातमा केन्द्रित गर्नेछ, र एक दिन हामीले आफैँ बनाएको प्रणालीको व्यवहार हामीले पूर्ण रूपमा बुझ्न छोड्नेछौँ।
दुवै कथामा केही सत्यता छ। प्रिन्टिङ प्रेसले ज्ञानलाई लोकतान्त्रिक बनायो। बिजुलीले उत्पादन क्षमता विस्तार गर्यो। इन्टरनेटले अरबौँ मानिसलाई जोड्यो। हरेक परिवर्तनकारी प्रविधिले समाजलाई रूपान्तरण गर्यो, तर नयाँ समस्या पनि सिर्जना गर्यो। AI पनि सम्भवतः यस्तै हुनेछ।
केही हप्ता अघि कार्यस्थलमा Claude AI प्रयोग गर्ने अवसर मिल्यो। वर्षौँदेखि “कुनै दिन गरौँला” भन्ने सूचीमा थन्किएका कामहरू दुई हप्ताभित्रै सम्पन्न भए, जसका लागि पहिले महिनौँ लाग्ने अपेक्षा थियो। अनुसन्धान छिटो भयो, मस्यौदाहरू राम्रो भए, विश्लेषण अझ व्यवस्थित भयो।
पहिलो प्रतिक्रिया आश्चर्य र उत्साह थियो। यति कम समय र प्रयासमा यति धेरै काम सम्पन्न गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा मैले कल्पना गरेको थिइनँ। तर त्यो उत्साह धेरै टिकेन।
खुसीले खुट्टा तन्काएर बस्ने सोचेको थिएँ, तर खुट्टा आफैँ खुम्चिएजस्तो भयो।
उत्पादकता बढेको थियो, तर त्यससँगै एउटा सूक्ष्म चिन्ता पनि बढ्दै थियो। जति उपलब्धि बढ्दै गयो, उति नै प्रश्न पनि। यदि AI ले महिनौँको काम हप्ताहरूमा पूरा गर्न सहयोग गर्न सक्छ भने, मेरो वास्तविक योगदान के हो? के विशेषज्ञताको अर्थ जानकारीको स्वामित्व हो, कि सही सन्दर्भमा सही निर्णय लिन सक्ने क्षमता?
यी प्रश्नहरू केवल मेरो व्यक्तिगत प्रश्न होइनन्। सायद आज लाखौँ ज्ञान-आधारित पेशाकर्मीहरूले यिनै प्रश्नहरूसँग संघर्ष गरिरहेका छन्।
उत्साहसँगै असहजता
AI को सबैभन्दा कम चर्चित प्रभाव रोजगारी प्रतिस्थापन मात्र होइन। यसको गहिरो प्रभाव हामीले आफ्नो मूल्य कसरी परिभाषित गर्छौँ भन्नेमा हुन सक्छ। यदि हाम्रो पहिचान हाम्रो ज्ञानमा आधारित थियो, र ज्ञान अब केही सेकेन्डमा उपलब्ध हुन थाल्यो भने, हामी आफूलाई कसरी परिभाषित गर्ने? सायद यही कारणले AI ले उत्साहसँगै असहजता पनि उत्पन्न गर्छ।
AI को आगमनसँगै जानकारीको स्वभाव नै बदलिँदैछ। लामो समयसम्म ज्ञान दुर्लभ थियो। जससँग बढी जानकारी, उही बढी प्रभावशाली। विशेषज्ञता दुर्लभ थियो, अनुसन्धान समयखपत थियो र ज्ञान सङ्कलन आफैँमा प्रतिस्पर्धात्मक फाइदा थियो। तर आज कसैले पनि केही मिनेटभित्र हजारौँ पृष्ठ बराबरको जानकारी पाउन सक्छ।
प्रश्न अब जानकारी कसँग छ भन्ने होइन। वास्तविक मूल्य कहाँ रहन्छ भन्ने हो।
क्याल्कुलेटर गणित गर्छ, तर जीवनका निर्णय लिँदैन। GPS मार्ग देखाउँछ, तर गन्तव्य छान्दैन। त्यसैगरी AI विकल्प प्रस्तुत गर्न सक्छ, तर कुन विकल्प रोज्ने भन्ने नैतिक जिम्मेवारी मानिसकै रहन्छ।
यसैले सम्भवतः भविष्यमा सबैभन्दा मूल्यवान सीप जानकारी सङ्कलन होइन, विवेकपूर्ण निर्णय हुनेछ। जटिल परिस्थितिमा सही प्रश्न सोध्न सक्ने, अपूर्ण जानकारीबीच पनि निर्णय लिन सक्ने र मानवीय सन्दर्भ बुझ्न सक्ने क्षमता — यी नै भविष्यका सबैभन्दा दुर्लभ र मूल्यवान गुणहरू हुनेछन्।
संस्थाहरूले सधैँ एउटै प्रश्न सोध्छन् — “के यसले हामीलाई अझ प्रभावकारी बनाउँछ?” AI ले यो प्रश्नको उत्तर अभूतपूर्व स्तरमा दिन्छ। प्रतिवेदन, कोड, विश्लेषण, कानुनी मस्यौदा, ग्राहक सेवा — सबै छिटो र कम लागतमा। यदि एउटा कर्मचारीले AI प्रयोग गरेर तीन जनाको काम गर्न सक्छ भने, कुनै पनि संस्थाले त्यसलाई बेवास्ता गर्न कठिन हुन्छ। त्यसैले AI अपनाउने गति केवल प्राविधिक उत्साहले होइन, आर्थिक तर्कले पनि संचालित छ।
AI अपनाउने अधिकांश संस्थाहरू समान मार्गमा हिँडिरहेका देखिन्छन्। सुरुमा AI सहायकका रूपमा आउँछ र मानिसको कामलाई सहज बनाउँछ। त्यसपछि उत्पादकता बढ्छ। त्यही सफलताले अर्को प्रश्न जन्माउँछ — यदि कम मानिसले बढी काम गर्न सक्छन् भने, के उति नै कर्मचारी आवश्यक छन्? यसले भर्ती घट्ने, रिक्त पदहरू नभरिने, टोलीहरू साना हुने र अन्ततः न्यूनतम मानव हस्तक्षेपमा प्रक्रिया सञ्चालन गर्ने दिशातर्फ जान सक्छ।
यो परिवर्तन आकस्मिकभन्दा बढी क्रमिक हुनेछ। एक दिन अचानक सबै बदलिँदैन, तर बिस्तारै बिस्तारै सामान्य मानिएका कुराहरू असामान्य हुन थाल्छन्। तर इतिहासले देखाउँछ कि क्रमिक परिवर्तनहरू नै अन्ततः सबैभन्दा गहिरा साबित हुन्छन्।
औद्योगिक क्रान्तिमा पनि मानिसहरूले यस्तै डर मानेका थिए। टेलिफोन अपरेटरहरू लगभग हराए, तर सफ्टवेयर इन्जिनियरहरू उदाए। टाइपराइटर विशेषज्ञहरूको आवश्यकता घट्यो, तर डिजिटल अर्थतन्त्रले नयाँ पेशाहरू सिर्जना गर्यो। AI सँग पनि यस्तै हुनेछ, तर यसको दायरा र गति अघिल्ला प्रविधिभन्दा फरक छ।
AI को क्षमता स्वभावतः राम्रो वा नराम्रो होइन। आगोले खाना पनि पकाउँछ, विनाश पनि गर्छ। त्यही प्रणालीले अस्पताल सुरक्षित बनाउन सक्छ र त्यसैमा आक्रमण गर्ने मार्ग पनि पत्ता लगाउन सक्छ। त्यसैगरी, त्यही प्रणालीले राष्ट्रिय पूर्वाधार सुरक्षित बनाउन सक्छ र त्यसमाथि आक्रमण गर्ने मार्ग पनि पहिचान गर्न सक्छ।
AI अब केवल व्यावसायिक सम्पत्ति होइन, रणनीतिक सम्पत्ति हो। यदि कुनै प्रणालीले वैज्ञानिक अनुसन्धान छिटो बनाउन सक्छ, साइबर सुरक्षा सुधार्न सक्छ, आर्थिक उत्पादकता बढाउन सक्छ र राष्ट्रिय निर्णय प्रक्रियालाई बलियो बनाउन सक्छ भने, त्यो केवल व्यावसायिक उपकरण रहँदैन। त्यो आगामी दशकहरूको आर्थिक, वैज्ञानिक र भू-राजनीतिक शक्ति निर्धारण गर्ने माध्यम बन्छ। अमेरिका, चीन, युरोप, मध्यपूर्व — सबै यसमा ठूलो लगानी गरिरहेका छन्। “रोकौँ र सोचौँ” भन्नु सिद्धान्तमा सजिलो छ, तर व्यवहारमा कठिन। किनकि एउटाले रोक्दा अर्कोले अघि बढ्छ, एउटा कम्पनी सावधान भयो भने अर्कोले बजार कब्जा गर्न सक्छ।
के बढ्दो बुद्धिमत्ताले स्वतः राम्रो भविष्य सुनिश्चित गर्छ? सायद होइन।
AI अत्यन्त बुद्धिमान हुन सक्छ। यसले जानकारी विश्लेषण गर्न, जटिल समस्या समाधान गर्न र अभूतपूर्व गतिमा काम गर्न सक्छ। तर बुद्धिमत्ताले करुणा, नैतिकता वा उद्देश्य प्रदान गर्दैन। एउटा अत्यन्त बुद्धिमान प्रणाली गलत लक्ष्यतर्फ पनि त्यत्तिकै कुशलतापूर्वक अघि बढ्न सक्छ। बुद्धिमत्ता र विवेक एउटै कुरा होइनन्। सायद AI युगले हामीलाई सिकाउने सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो।
जादूगरको शिक्षार्थीको कथामा समस्या कुचो थिएन, शक्ति पनि थिएन। समस्या त्यहाँ उत्पन्न भयो जहाँ सिर्जना गरिएको क्षमताले नियन्त्रण गर्ने क्षमतालाई उछिन्यो।
यहीँबाट AI सम्बन्धी वास्तविक प्रश्न सुरु हुन्छ।
प्रश्न AI सम्भव छ कि छैन भन्ने होइन। प्रश्न यसको शक्ति र हाम्रो नियन्त्रणबीचको दूरी कति ठूलो बन्नेछ भन्ने हो। प्रश्न यो हो कि हामीले यो प्रविधिलाई मानवीय मूल्य, उत्तरदायित्व र विवेकसँग जोड्न सक्छौँ कि सक्दैनौँ।
AI युगमा सूचना दुर्लभ छैन, स्पष्ट सोचाइ दुर्लभ छ। AI को वास्तविक शक्ति उत्तरहरूमा मात्र होइन, सही प्रश्न सोध्न सिकाउने क्षमतामा पनि छ।
( लन्डनको बर्न्टओकमा बसोबास गर्ने युवा पेशाकर्मी लेखक समसामयिक विषयमा कलम चलाउँछन्।)
